Podważenie, unieważnienie i zmiana aktu notarialnego

Akt notarialny stanowi jeden z najbezpieczniejszych dokumentów w obrocie prawnym. Jako dokument urzędowy, sporządzony przez osobę zaufania publicznego, korzysta z domniemania zgodności z prawem oraz autentyczności. W praktyce obrotu prawnego pojawiają się jednak sytuacje, w których strony transakcji lub osoby trzecie dążą do wzruszenia skutków prawnych dokonanej czynności. Poniższy artykuł wyjaśnia, czy można podważyć akt notarialny, w jaki sposób i w jakim terminie można go unieważnić oraz kiedy możliwa jest zmiana jego treści.

Spis treści

• Czy można cofnąć lub zmienić akt notarialny?
  • Czy można zmienić akt notarialny?
• Czy można podważyć lub unieważnić akt notarialny?
  • Przesłanki unieważnienia czynności notarialnej (Kodeks cywilny)
• Szczególne przypadki: darowizna, sprzedaż i podział majątku
• W jakim terminie można unieważnić akt notarialny?
• Rola sądu i procedury notarialne
• FAQ – Najczęściej zadawane pytania
  • Czy sam błąd w nazwisku lub numerze działki unieważnia umowę?
  • Czy można podważyć akt notarialny, jeśli podpisano go pod wpływem silnych leków?
  • Kto może wystąpić o unieważnienie aktu notarialnego?

Czy można cofnąć lub zmienić akt notarialny?

W języku potocznym często pojawia się pytanie, czy akt notarialny można cofnąć. Z formalnego punktu widzenia jednostronne „cofnięcie” podpisanego dokumentu nie jest możliwe. Raz sfinalizowana czynność wywołuje określone skutki prawne.

Istnieją jednak instrumenty prawne, które pozwalają na modyfikację lub polubowne zniweczenie skutków umowy.

Czy można zmienić akt notarialny?

Odpisując wprost na pytanie, czy można zmienić akt notarialny – tak, jest to możliwe, ale wymaga to spełnienia określonych warunków:

1. Zgoda wszystkich stron umowy – jeśli strony są zgodne, mogą sporządzić u notariusza kolejny akt notarialny (np. aneks, umowę rozwiązującą lub zmieniającą). W ten sposób można zmienić parametry umowy, o ile nie stoją temu na przeszkodzie przepisy bezwzględnie obowiązujące.
2. Sprostowanie protokołem – jeśli w dokumencie zaistniała oczywista omyłka pisarska, rachunkowa lub błąd redakcyjny, notariusz może sporządzić protokół sprostowania. W tym przypadku nie zmienia się merytorycznej woli stron, a jedynie usuwa błędy techniczne.

Wszelkie merytoryczne modyfikacje wymagają formy aktu notarialnego. Nie ma prawnej możliwości, aby samodzielnie dopisać lub skreślić cokolwiek na otrzymanym wypisie – próba udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy można zmienić treść aktu notarialnego w sposób jednostronny, jest zatem zawsze negatywna.

Czy można podważyć lub unieważnić akt notarialny?

Samo pojęcie „unieważnienia aktu” wymaga doprecyzowania pod kątem terminologii prawniczej. Sąd nie unieważnia fizycznego dokumentu papierowego, lecz stwierdza nieważność czynności prawnej (np. umowy sprzedaży czy darowizny), która została w tym akcie udokumentowana.

To, czy można unieważnić akt notarialny, zależy od zaistnienia ściśle określonych przesłankach kodeksowych.

Przesłanki unieważnienia czynności notarialnej (Kodeks cywilny)

Szczególne przypadki: darowizna, sprzedaż i podział majątku

Skuteczność próby podważenia dokumentu zależy od rodzaju dokonanej czynności prawnej.

• Czy można unieważnić akt notarialny darowizny? Tak. Poza ogólnymi wadami oświadczenia woli, darowiznę można skutecznie odwołać w przypadku tzw. rażącej niewdzięczności obdarowanego względem darczyńcy. Odwołanie następuje poprzez pisemne oświadczenie złożone obdarowanemu, po czym – w razie braku zwrotnego aktu notarialnego – konieczne jest wystąpienie na drogę sądową.
• Czy można unieważnić akt notarialny sprzedaży? Podważenie umowy sprzedaży na drodze sądowej najczęściej opiera się na wykazaniu wad oświadczenia woli (np. pozorności umowy w celu uniknięcia egzekucji) lub rażącego naruszenia ekwiwalentności świadczeń (tzw. wyzysk).
• Czy można podważyć akt notarialny podziału majątku? Tak. Najczęstszym argumentem podnoszonym przed sądem przy podziale majątku wspólnego po rozwodzie jest błąd co do rzeczywistego stanu majątku lub podstępne zatajenie niektórych składników przez jednego z byłych małżonków.

W jakim terminie można unieważnić akt notarialny?

Czas na podjęcie kroków prawnych zależy bezpośrednio od podstawy, na której opiera się powództwo.

1. Wady skutkujące nieważnością bezwzględną (np. brak świadomości, pozorność, sprzeczność z ustawą) – powództwo o ustalenie nieważności czynności prawnej (art. 189 K.p.c.) nie przedawnia się. Można z nim wystąpić w każdym czasie, o ile powód posiada interes prawny w takim ustaleniu.
2. Wady skutkujące nieważnością względną (błąd, podstęp, groźba) – uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu lub podstępu wygasa z upływem roku od dnia jego wykrycia. W przypadku groźby – z upływem roku od chwili, gdy stan obawy ustał.
3. Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności – uprawnienie to wygasa po upływie roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Rola sądu i procedury notarialne

Należy podkreślić, że sam notariusz nie ma uprawnień do jednostronnego unieważnienia sporządzonego wcześniej dokumentu ani do badania po czasie, czy strony działały w stanie pełnej świadomości. Rozstrzyganie sporów dotyczących ważności umów leży wyłącznie w kognicji sądów powszechnych. Rola notariusza ogranicza się do prewencji – dokładnego zbadania tożsamości stron oraz upewnienia się w momencie podpisywania aktu, że osoby składające oświadczenia woli rozumieją znaczenie i skutki dokonywanej czynności.